Bnomics Economist โดยธนาคารกรุงเทพ เปิดเผยบทวิเคราะห์ Gen Y–Gen Z จ่ายประกันสังคมวันนี้ แต่เงินกองทุนจะหมดก่อนเกษียณไหม?
ทุกเดือน คนทำงานต้องจ่ายเงินสมทบเข้ากองทุนประกันสังคม เพื่อให้ได้รับความคุ้มครองเมื่อเจ็บป่วย ว่างงาน และมีรายได้หลังเกษียณ แต่เคยสงสัยไหมว่า เงินที่เราส่งกันทุกเดือนจะเพียงพอสำหรับจ่ายบำนาญในอนาคตหรือไม่?
เมื่อคนไทยมีอายุยืนขึ้น จำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น ขณะที่คนรุ่นใหม่มีจำนวนน้อยลง กองทุนจึงต้องจ่ายบำนาญให้คนจำนวนมากขึ้นและนานขึ้น แต่จำนวนผู้ส่งเงินสมทบกลับมีแนวโน้มเติบโตช้าลง
งานศึกษาหลายฉบับเตือนว่า หากไม่มีการปรับระบบ เงินสำรองสำหรับจ่ายบำนาญชราภาพอาจหมดลงในช่วงที่คนวัยทำงานปัจจุบันทยอยเข้าสู่วัยเกษียณ แล้วคน Gen Y และ Gen Z จะได้รับบำนาญตามที่คาดหวังไว้หรือไม่?
ทำไมเงินสมทบอาจไม่เพียงพอกับบำนาญที่ต้องจ่าย?หลายคนอาจเข้าใจว่า เงินประกันสังคมที่ส่งทุกเดือนจะถูกเก็บสะสมไว้ในบัญชีของตัวเอง และเมื่อเกษียณก็จะทยอยได้รับเงินก้อนนั้นคืนมา แต่ระบบบำนาญประกันสังคมไม่ได้ทำงานแบบนั้น
เงินสมทบจากลูกจ้าง นายจ้าง และรัฐบาลจะถูกรวมไว้ในกองทุน เพื่อนำไปจ่ายสิทธิประโยชน์และลงทุนสร้างผลตอบแทน โดยเงินที่คนทำงานส่งเข้าระบบในปัจจุบันมีส่วนช่วยจ่ายบำนาญให้ผู้เกษียณด้วย ตามแนวคิด Pay-as-you-go (PAYG) ขณะที่กองทุนไทยยังมีเงินสำรองสะสมและผลตอบแทนจากการลงทุนช่วยรองรับรายจ่ายในอนาคต
ปัญหาคือ เงินที่ต้องจ่ายให้ผู้เกษียณในอนาคตอาจมากกว่าเงินที่จัดเก็บและผลตอบแทนจากการลงทุน โดยมีข้อจำกัดสำคัญ 3 ประการ
1. อัตราเงินสมทบค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับภาระในอนาคต งานศึกษาของธนาคารแห่งประเทศไทยในปี 2564 ประเมินว่า ภายใต้กติกาเดิม อัตราเงินสมทบสำหรับกองทุนส่วนสงเคราะห์บุตรและชราภาพที่จัดเก็บรวมกัน 7% ของค่าจ้าง ต่ำกว่าอัตราเฉลี่ย 13.57% ที่จำเป็นต่อการรองรับภาระตลอดช่วงเวลาที่ประเมิน
2. อายุเริ่มรับบำนาญค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับอายุขัยที่เพิ่มขึ้น ผู้ประกันตนสามารถเริ่มรับบำนาญได้ตั้งแต่อายุ 55 ปี หากมีคุณสมบัติครบตามเงื่อนไข ขณะที่งานศึกษาของ ธปท. ในปี 2564 คาดว่าอายุขัยเฉลี่ยของคนไทยจะเพิ่มจากประมาณ 70 ปีในปี 2541 เป็น 87 ปีในช่วงท้ายของระยะประมาณการ ทำให้กองทุนต้องจ่ายบำนาญให้ผู้ประกันตนแต่ละรุ่นนานขึ้น
3. ระบบบำนาญแบบกำหนดผลประโยชน์ (Defined Benefit) คำนวณเงินบำนาญจากฐานค่าจ้างและระยะเวลาส่งเงินสมทบตามสูตรที่กำหนดไว้ โดยประกันสังคมไทยจ่ายบำนาญรายเดือนตลอดชีวิต ทำให้กองทุนต้องรับภาระเพิ่มขึ้นหากผู้รับบำนาญมีอายุยืนยาวกว่าที่คาด
คนรุ่นใหม่ลดลง แต่ผู้รับบำนาญเพิ่มขึ้นข้อมูลกรมการปกครอง ณ เดือนธันวาคม 2568 ระบุว่า ประเทศไทยมีประชากรตามทะเบียนประมาณ 65.81 ล้านคน ลดลงจากปีก่อนราว 142,000 คน
เมื่อแบ่งตามช่วงปีเกิด พบว่า
– Gen X มีจำนวนประมาณ 15.98 ล้านคน
– Gen Y 15.27 ล้านคน
– Gen Z 13.35 ล้านคน
– Baby Boomer 10.62 ล้านคน
– Gen Alpha 6.92 ล้านคน
ขณะที่ประมาณการของสภาพัฒน์ระบุว่า ประชากรวัยแรงงานอายุ 15–59 ปีจะลดจาก 43.26 ล้านคนในปี 2563 เหลือ 36.50 ล้านคนในปี 2583 ขณะที่จำนวนผู้สูงอายุจะเพิ่มจากประมาณ 12 ล้านคนเป็น 20.42 ล้านคน
นั่นหมายความว่า จากเดิมที่ไทยมีประชากรวัยแรงงานประมาณ 3.6 คนต่อผู้สูงอายุหนึ่งคน ในอนาคตจะเหลือเพียง 1.8 คน
การเปลี่ยนแปลงนี้อาจทำให้ฐานผู้ส่งเงินสมทบเติบโตช้าลง ขณะที่จำนวนผู้รับบำนาญเพิ่มขึ้น ซึ่งจะเพิ่มภาระทางการเงินของกองทุนในระยะยาว
เมื่อเงินสมทบไม่พอจ่าย เงินสำรองจะอยู่ได้อีกนานแค่ไหน?ที่ผ่านมา มีงานศึกษาหลายฉบับประเมินความยั่งยืนของกองทุนประกันสังคม โดยใช้สมมติฐานเกี่ยวกับจำนวนผู้ประกันตน ค่าจ้าง อายุขัย อัตราเงินสมทบ และผลตอบแทนจากการลงทุน
ผลการศึกษาที่สำคัญ ได้แก่
งานศึกษา | ปีที่เริ่มใช้เงินสะสม | ปีที่เงินกองทุนหมดลง
วีณา (2541) กรณีเศรษฐกิจตกต่ำ | 2579 | 2586
วีณา (2541) กรณีเศรษฐกิจรุ่งเรือง | 2599 | 2608
กอบศักดิ์และอนรรฆ (2550) | 2570 | 2590
นพดลและคณะ (2551) | 2575 | 2586
เอื้อมพร (2554) | 2573 | 2582
เพ็ญศรี (2558) | 2578 | 2586
ธนาคารแห่งประเทศไทย (2564) | 2572 | 2598 (ประเมินกองทุนส่วนสงเคราะห์บุตรและชราภาพรวมกัน)
งานของ ILO (2013) | 2581 | 2601
งานของ ILO (2022) | 2578 | 2597
แม้งานศึกษาแต่ละฉบับจะให้ผลประมาณการแตกต่างกัน แต่ต่างชี้ว่ากองทุนมีความเสี่ยงด้านความยั่งยืนในระยะยาว ซึ่งอาจเกิดขึ้นใกล้เคียงกับช่วงที่คนทำงานในปัจจุบันทยอยเข้าสู่วัยเกษียณ
ตัวอย่างเช่น คน Gen Y ที่เกิดระหว่างปี 2533–2537 จะมีอายุครบ 55 ปีในช่วงปี 2588–2592 ส่วนคน Gen Z ที่เกิดปี 2542–2543 จะมีอายุครบ 55 ปีในช่วงปี 2597–2598
แม้จะยังสรุปไม่ได้ว่า Gen Y จะเป็นคนรุ่นสุดท้ายที่ได้รับบำนาญ หรือ Gen Z จะเป็นรุ่นแรกที่ไม่ได้รับบำนาญ แต่ผลการศึกษาเหล่านี้ทำให้เห็นว่า การเปลี่ยนแปลงกติกาประกันสังคมในอนาคตอาจส่งผลต่อการวางแผนเกษียณของคนวัยทำงานในปัจจุบันโดยตรง
ถ้าเงินสำรองหมด ประกันสังคมจะจ่ายบำนาญต่ออย่างไร?การที่เงินสำรองหมดลงไม่ได้หมายความว่าระบบจะหยุดจ่ายบำนาญทันที เพราะยังมีเงินสมทบจากผู้ประกันตนและนายจ้างเข้ามาอย่างต่อเนื่อง แต่หากรายรับไม่เพียงพอกับภาระบำนาญที่ต้องจ่าย ระบบก็จำเป็นต้องหาแหล่งเงินเพิ่มเติมหรือปรับกติกา
ทางเลือกอาจรวมถึงการเพิ่มอัตราเงินสมทบ หรือการได้รับเงินสนับสนุนจากรัฐบาล ซึ่งหากต้องใช้งบประมาณภาครัฐมากขึ้น ก็อาจกระทบต่อความสามารถในการจัดสรรงบประมาณด้านอื่น เช่น สาธารณสุข การศึกษา และการดูแลผู้สูงอายุ
สำหรับผู้ประกันตน ความไม่แน่นอนจึงครอบคลุมทั้งจำนวนเงินบำนาญ อายุเริ่มรับ และเงินสมทบที่อาจต้องจ่ายเพิ่มขึ้นในอนาคต
ต่างประเทศทำอย่างไรให้ระบบอยู่ได้ในระยะยาว?หลายประเทศเริ่มปรับระบบบำนาญเพื่อรองรับสังคมสูงวัย โดยมีแนวทางที่น่าสนใจ เช่น
สวีเดน ใช้ระบบบำนาญที่เชื่อมโยงสิทธิประโยชน์กับรายได้ตลอดช่วงทำงานและอายุขัย พร้อมกลไกปรับสมดุลอัตโนมัติ หากประเมินว่าภาระบำนาญสูงกว่าทรัพยากรที่ระบบมีรองรับ ก็จะชะลอการปรับเพิ่มสิทธิบำนาญ ซึ่งอาจทำให้เงินบำนาญที่จ่ายจริงลดลงในบางปี และเมื่อฐานะการเงินดีขึ้น สิทธิบำนาญก็สามารถทยอยปรับเพิ่มขึ้นตามกติกาได้
จีน เริ่มทยอยเพิ่มอายุเกษียณตั้งแต่ปี 2025 โดยใช้เวลาปรับเปลี่ยน 15 ปี จากเดิมผู้ชายเกษียณที่อายุ 60 ปี เพิ่มเป็น 63 ปี ส่วนผู้หญิงที่เดิมเกษียณที่ 55 ปี จะเพิ่มเป็น 58 ปี และกลุ่มที่เดิมเกษียณที่ 50 ปี จะเพิ่มเป็น 55 ปี การทยอยปรับช่วยให้แรงงานและนายจ้างมีเวลาเตรียมตัว แต่ก็ต้องพิจารณาสุขภาพ ลักษณะงาน และโอกาสการจ้างงานของแรงงานสูงอายุด้วย
ประกันสังคมเก็บเงินสมทบเพิ่มแล้ว ทำไมยังต้องปฏิรูป?ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2569 เพดานค่าจ้างที่ใช้คำนวณเงินสมทบของผู้ประกันตนมาตรา 33 เพิ่มจาก 15,000 บาทเป็น 17,500 บาท ทำให้เงินสมทบส่วนลูกจ้างสูงสุดเพิ่มจาก 750 บาทเป็น 875 บาทต่อเดือน
การปรับครั้งนี้ช่วยเพิ่มรายรับให้ระบบ แต่ฐานค่าจ้างที่ใช้คำนวณสิทธิประโยชน์ก็เพิ่มขึ้น ทำให้ภาระบำนาญในอนาคตมีโอกาสเพิ่มตามไปด้วย
งานศึกษาหลายชิ้นจึงเสนอให้พิจารณาปรับอัตราเงินสมทบ สูตรคำนวณบำนาญ และอายุเริ่มรับบำนาญร่วมกัน โดยทยอยเปลี่ยนแปลงเพื่อให้ผู้ประกันตนแต่ละช่วงวัยมีเวลาเตรียมตัว โดยเฉพาะคนที่ใกล้เกษียณซึ่งอาจปรับแผนการเงินได้ยากกว่า
ขณะเดียวกัน การบริหารกองทุนอย่างโปร่งใสและการเปิดเผยผลประเมินทางคณิตศาสตร์ประกันภัยอย่างสม่ำเสมอก็มีความสำคัญ เพื่อให้ผู้ประกันตนเห็นสถานะของกองทุนและวางแผนรายได้หลังเกษียณได้ดีขึ้น
สำหรับ Gen Y และ Gen Z ที่ยังต้องส่งเงินสมทบอีกหลายสิบปี การปฏิรูประบบบำนาญตั้งแต่วันนี้จะช่วยลดความไม่แน่นอน และเปิดโอกาสให้ผู้ประกันตน นายจ้าง และรัฐบาลมีเวลาเตรียมตัว หากต้องเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขการส่งเงินสมทบหรือการรับบำนาญในอนาคต
ยิ่งเริ่มปรับระบบได้เร็วเท่าไร คนแต่ละรุ่นก็ยิ่งมีเวลาเตรียมตัวสำหรับวัยเกษียณมากขึ้นเท่านั้น
