เนื้องอกสมอง: สัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม

ชายที่ปวดหัวตอนเช้าทุกวัน จนวันหนึ่งเขาล้มลง

ในฐานะประสาทศัลยแพทย์ ผมได้ดูแลผู้ป่วยเนื้องอกสมองมานับไม่ถ้วน และมีคนไข้คนหนึ่งที่ผมอยากเล่าให้ฟัง เพราะเรื่องของเขาสอนอะไรหลายอย่าง

เขาเป็นชายวัยกลางคน อายุสี่สิบกว่า ทำงานหนักมาตลอด เขาเริ่มมีอาการปวดหัวที่แปลกไปจากเดิม เป็นการปวดที่มักเป็นตอนเช้าตื่นนอน ปวดตุบๆ และบางเช้าปวดจนอาเจียน

เขาคิดว่าเป็นเพราะความเครียดจากงาน นอนน้อย หรือไมเกรน จึงซื้อยาแก้ปวดกินเองมาหลายเดือน อาการดีขึ้นบ้างชั่วคราวแล้วก็กลับมาปวดอีก

จนเช้าวันหนึ่ง ระหว่างประชุม เขาเกิดอาการชักเกร็งกระตุกล้มลงต่อหน้าเพื่อนร่วมงาน

เมื่อมาถึงโรงพยาบาลและได้เอกซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง เราพบก้อนเนื้องอกในสมองของเขา

ภรรยาของเขาร้องไห้และถามผมด้วยคำถามที่ผมได้ยินบ่อยที่สุด “เป็นมะเร็งไหมคะหมอ เขาจะเสียชีวิตไหม”

ผมบอกเธอว่า คำว่าเนื้องอกในสมองไม่ได้แปลว่ามะเร็งเสมอไป และไม่ได้แปลว่าจุดจบ มีเนื้องอกหลายชนิด บางชนิดไม่ใช่มะเร็งและรักษาหายได้ เราต้องตรวจให้ละเอียดก่อนจึงจะรู้ และหลังผ่าตัด เราพบว่าเนื้องอกของเขาเป็นชนิดที่ไม่ใช่มะเร็ง เขาฟื้นตัวและกลับไปใช้ชีวิตได้

เนื้องอกสมองคือก้อนเนื้อที่เกิดจากเซลล์ที่เจริญเติบโตผิดปกติภายในสมองหรือบริเวณใกล้เคียง

ปกติเซลล์ในร่างกายเราจะแบ่งตัว เติบโต และตายไปอย่างเป็นระเบียบ แต่บางครั้งเซลล์เกิดความผิดปกติ แบ่งตัวไม่หยุดและเติบโตกลายเป็นก้อนขึ้นมา เมื่อก้อนนี้เกิดในสมอง เราเรียกว่าเนื้องอกสมอง

สิ่งที่ทำให้เนื้องอกสมองพิเศษและอันตรายกว่าเนื้องอกในอวัยวะอื่น คือเรื่องของพื้นที่ จำได้ไหมครับที่เราคุยกันในบทที่ 1 ว่าสมองอยู่ในกะโหลกที่เป็นกระดูกแข็งปิดสนิท พื้นที่ในกะโหลกมีจำกัดและขยายไม่ได้ ดังนั้นเมื่อมีก้อนเนื้องอกโตขึ้นมา มันจะไปเบียดเนื้อสมองส่วนที่ดี ทำให้ความดันในกะโหลกสูงขึ้น และรบกวนการทำงานของสมองส่วนนั้น

นี่คือเหตุผลที่แม้แต่เนื้องอกที่ไม่ใช่มะเร็ง ก็อาจอันตรายได้ถ้าโตในตำแหน่งสำคัญหรือโตจนเบียดสมองมาก ต่างจากเนื้องอกในอวัยวะอื่นที่มักอันตรายเฉพาะเมื่อเป็นมะเร็ง

เนื้องอกสมองมีหลายชนิด แต่แบ่งกว้างๆ ได้เป็นสองกลุ่มใหญ่ที่ควรเข้าใจ

เนื้องอกที่ไม่ใช่มะเร็ง

เนื้องอกกลุ่มนี้เติบโตช้า มีขอบเขตชัดเจน ไม่ลุกลามไปที่อื่น และมักไม่กลับมาเป็นซ้ำถ้าผ่าตัดออกได้หมด หลายชนิดรักษาหายขาดได้ด้วยการผ่าตัด

แต่ต้องเข้าใจว่า คำว่าไม่ใช่มะเร็งไม่ได้แปลว่าไม่อันตรายเสมอไป เพราะถ้าเนื้องอกชนิดนี้อยู่ในตำแหน่งที่ผ่าตัดยาก เช่น ใกล้ก้านสมองที่คุมการหายใจ หรือโตจนเบียดสมองมาก ก็อาจเป็นอันตรายได้เช่นกัน

เนื้องอกกลุ่มนี้เติบโตเร็ว ลุกลามแทรกเข้าไปในเนื้อสมองดี ขอบเขตไม่ชัดเจน ทำให้ผ่าตัดออกหมดได้ยาก และมีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำสูง จึงต้องรักษาหลายวิธีร่วมกัน

มะเร็งสมองยังแบ่งได้อีกเป็นสองแบบตามต้นกำเนิด แบบแรกคือมะเร็งที่เกิดจากเซลล์สมองเอง แบบที่สองซึ่งพบบ่อยกว่าคือมะเร็งที่แพร่กระจายมาจากอวัยวะอื่น เช่น มะเร็งปอด มะเร็งเต้านม ที่กระจายขึ้นมาที่สมอง ในกรณีหลังนี้ การรักษาต้องดูที่มะเร็งต้นทางด้วย

การจะรู้ว่าเนื้องอกเป็นชนิดไหน ต้องอาศัยการตรวจชิ้นเนื้อ ซึ่งเป็นตัวบอกแนวทางการรักษาและการพยากรณ์โรคที่แม่นยำที่สุด

ตรงนี้คือหัวใจของบทนี้ ที่ผมอยากให้ทุกคนรู้จัก เพราะอาการของเนื้องอกสมองมักค่อยเป็นค่อยไป และหลายอย่างคล้ายโรคทั่วไป จนคนมองข้าม แต่การสังเกตได้เร็วมีความหมายมาก

อาการของเนื้องอกสมองขึ้นอยู่กับตำแหน่งและขนาดของก้อน แต่มีอาการเตือนสำคัญที่ควรรู้จัก

ปวดหัวเป็นอาการที่พบบ่อย แต่ปวดหัวจากเนื้องอกมักมีลักษณะเฉพาะ คือ

”มักปวดตอนเช้าตื่นนอนหรือปวดจนตื่นกลางดึก ปวดมากขึ้นเวลาไอ จาม เบ่ง หรือก้มศีรษะ อาการปวดค่อยๆ รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ตามเวลา และอาจมีอาเจียนร่วมด้วยโดยเฉพาะตอนเช้า“

ต้องย้ำว่า คนปวดหัวส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นเนื้องอก อาการปวดหัวทั่วไปพบบ่อยกว่ามาก แต่ถ้าปวดหัวแบบที่เปลี่ยนไปจากเดิม รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ หรือมีลักษณะที่กล่าวมา ควรไปพบแพทย์

จำได้ไหมครับที่เราคุยกันในบทที่ 10 ว่าการชักครั้งแรกในผู้ใหญ่ที่ไม่เคยเป็นมาก่อน เป็นสัญญาณที่ต้องหาสาเหตุ เนื้องอกสมองเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญ นี่คือเหตุผลที่ผู้ใหญ่ที่จู่ๆ ชักครั้งแรก ต้องได้รับการตรวจสมองเสมอ

เนื้องอกที่เบียดสมองส่วนต่างๆ ทำให้เกิดอาการตามหน้าที่ของสมองส่วนนั้น เช่น แขนขาอ่อนแรงข้างหนึ่งที่ค่อยๆ เป็นมากขึ้น ชาครึ่งซีก เดินเซ ทรงตัวไม่ดี การมองเห็นผิดปกติ เห็นภาพซ้อน ลานสายตาแหว่ง พูดลำบาก หรือมีปัญหาด้านความจำและการคิด

เนื้องอกที่สมองส่วนหน้าอาจทำให้บุคลิกภาพเปลี่ยน อารมณ์แปรปรวน เฉยเมย หรือพฤติกรรมเปลี่ยนไปจากเดิม คล้ายที่เราคุยกันในบทสมองเสื่อม ซึ่งบางครั้งถูกเข้าใจผิดว่าเป็นปัญหาทางจิตใจ

จุดสังเกตสำคัญที่แยกเนื้องอกจากโรคทั่วไปคือ อาการมักค่อยๆ เป็นมากขึ้นเรื่อยๆ ตามเวลา ไม่หายไปเอง ต่างจากอาการชั่วคราวที่หายเองได้

ปวดหัวส่วนใหญ่ไม่ใช่เนื้องอก แต่ปวดหัวจากเนื้องอกมีลักษณะเฉพาะ

คือปวดตอนเช้า ปวดมากขึ้นเวลาไอจามเบ่ง

และค่อยๆ รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ตามเวลา

สัญญาณสำคัญที่ต้องรีบพบแพทย์คือ

ชักครั้งแรกในผู้ใหญ่ และอาการทางระบบประสาท

ที่ค่อยๆ เป็นมากขึ้น ไม่หายเอง

เมื่อสงสัยว่าอาจมีเนื้องอกสมอง แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติและตรวจร่างกายทางระบบประสาทอย่างละเอียด เพื่อประเมินการทำงานของสมองส่วนต่างๆ

หัวใจของการวินิจฉัยคือการตรวจภาพสมอง ได้แก่ การเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง ซึ่งเห็นก้อนได้รวดเร็ว และการตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าสมอง ซึ่งให้ภาพที่ละเอียดชัดเจนที่สุด บอกตำแหน่ง ขนาด และลักษณะของก้อนได้ดี

แต่ภาพสมองบอกได้แค่ว่ามีก้อนและอยู่ตรงไหน การจะรู้ชนิดที่แน่นอนของเนื้องอกว่าเป็นมะเร็งหรือไม่ ต้องอาศัยการตรวจชิ้นเนื้อ โดยการผ่าตัดนำก้อนหรือชิ้นส่วนของก้อนออกมาตรวจ ซึ่งเป็นตัวชี้ขาดการวินิจฉัยและ

การรักษาเนื้องอกสมองขึ้นอยู่กับชนิด ตำแหน่ง ขนาดของเนื้องอก และสภาพร่างกายของผู้ป่วย โดยมีวิธีหลักหลายอย่างที่มักใช้ร่วมกัน

การผ่าตัดเป็นการรักษาหลักของเนื้องอกสมองส่วนใหญ่ เป้าหมายคือเอาก้อนออกให้ได้มากที่สุดอย่างปลอดภัย โดยไม่ทำลายสมองส่วนดี สำหรับเนื้องอกที่ไม่ใช่มะเร็งและอยู่ในตำแหน่งที่ผ่าได้ การผ่าตัดอาจรักษาหายขาดได้

ในฐานะประสาทศัลยแพทย์ ผมอยากบอกว่าการผ่าตัดสมองในปัจจุบันก้าวหน้าไปมาก มีเทคโนโลยีที่ช่วยให้ผ่าตัดได้แม่นยำและปลอดภัยขึ้น เช่น การใช้กล้องกำลังขยายสูง ระบบนำวิถีที่เหมือนจีพีเอสของสมอง และในบางกรณีที่เนื้องอกอยู่ใกล้สมองส่วนสำคัญ อาจผ่าตัดขณะที่ผู้ป่วยตื่น เพื่อให้แพทย์ตรวจสอบการทำงานของสมองไปพร้อมกับผ่าตัด รักษาการพูดและการเคลื่อนไหวไว้ให้ได้มากที่สุด

ใช้รังสีพลังงานสูงทำลายเซลล์เนื้องอก มักใช้กับเนื้องอกที่เป็นมะเร็ง หรือส่วนที่ผ่าตัดออกไม่หมด หรือเนื้องอกที่อยู่ในตำแหน่งที่ผ่าตัดไม่ได้

ได้แก่ ยาเคมีบำบัดและยารักษาแบบมุ่งเป้าบางชนิด มักใช้ร่วมกับการผ่าตัดและการฉายรังสีในเนื้องอกที่เป็นมะเร็ง

นอกจากนี้ยังมีการรักษาประคับประคองอาการ เช่น ยาลดบวมในสมอง ยากันชัก และการดูแลคุณภาพชีวิตโดยรวม ซึ่งสำคัญไม่แพ้การรักษาตัวก้อน

ผมอยากปิดท้ายด้วยความหวัง เพราะคำว่าเนื้องอกสมองมักทำให้คนหมดกำลังใจทันทีที่ได้ยิน

ความจริงคือ ผลการรักษาเนื้องอกสมองแตกต่างกันมากตามชนิด เนื้องอกที่ไม่ใช่มะเร็งจำนวนมากรักษาหายขาดได้และผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตปกติ แม้แต่เนื้องอกที่เป็นมะเร็ง การรักษาในปัจจุบันก็ช่วยยืดเวลาและรักษาคุณภาพชีวิตได้ดีขึ้นมากเมื่อเทียบกับอดีต และงานวิจัยด้านนี้ก็ก้าวหน้าอย่างต่อเนื่อง

สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยแต่เนิ่นๆ เพราะยิ่งพบเร็ว ก้อนยังเล็ก ยังไม่เบียดสมองมาก โอกาสรักษาได้ผลดีก็ยิ่งสูง นี่คือเหตุผลที่ผมอยากให้ทุกคนรู้จักสัญญาณเตือน ไม่ใช่เพื่อให้กังวลกับทุกอาการปวดหัว แต่เพื่อให้รู้ว่า

เนื้องอกสมองคือก้อนเนื้อจากเซลล์ที่เติบโตผิดปกติในสมอง อันตรายเป็นพิเศษเพราะกะโหลกมีพื้นที่จำกัด ก้อนจึงไปเบียดสมองส่วนดี แบ่งเป็นชนิดที่ไม่ใช่มะเร็งที่มักรักษาหายได้ และชนิดที่เป็นมะเร็งที่ต้องรักษาหลายวิธีร่วมกัน สัญญาณเตือนสำคัญคือ ปวดหัวผิดปกติที่เป็นตอนเช้าและรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ชักครั้งแรกในผู้ใหญ่ อาการทางระบบประสาทที่ค่อยๆ เป็นมากขึ้น และบุคลิกภาพที่เปลี่ยนไป การวินิจฉัยอาศัยการตรวจภาพสมองและชิ้นเนื้อ รักษาด้วยการผ่าตัด ฉายรังสี และให้ยา โดยการพบแต่เนิ่นๆ คือกุญแจสำคัญที่สุด และคำว่าเนื้องอกสมองไม่ได้แปลว่าจุดจบเสมอไป

ทำได้เลยวันนี้

วันนี้ขอให้จำหลักง่ายๆ ไว้ว่า อาการปวดหัวแบบไหนที่ไม่ควรมองข้าม นั่นคือปวดหัวที่เปลี่ยนไปจากเดิม รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ปวดตอนเช้าจนตื่นหรืออาเจียน หรือมีอาการทางระบบประสาทร่วม เช่น แขนขาอ่อนแรง เห็นภาพซ้อน หรือชัก

ไม่ต้องกังวลกับทุกอาการปวดหัว เพราะส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องร้ายแรง แต่เพื่อให้รู้ว่าเมื่อไหร่ที่ร่างกายกำลังส่งสัญญาณที่ต้องรีบไปให้แพทย์ตรวจ เพราะการพบเร็วในโรคนี้ มีความหมายต่อชีวิตอย่างแท้จริง

อ่านบทอื่นและฉบับเต็มได้ที่

อ้างอิง

1. Lapointe S, Perry A, Butowski NA. (2018). Primary brain tumours in adults. The Lancet, 392(10145), 432–446.

2. Louis DN, et al. (2021). The 2021 WHO Classification of Tumors of the Central Nervous System. Neuro-Oncology, 23(, 1231–1251.

3. Ostrom QT, et al. (2021). CBTRUS Statistical Report: Primary Brain and Other Central Nervous System Tumors. Neuro-Oncology, 23(Suppl 3).

4. Weller M, et al. (2021). EANO guidelines on the diagnosis and treatment of diffuse gliomas of adulthood. Nature Reviews Clinical Oncology, 18(3), 170–186.

5. Lin X, DeAngelis LM. (2015). Treatment of Brain Metastases. Journal of Clinical Oncology, 33(30), 3475–3484.